به منظور تبادل اطلاعات و آشنايي با شيوه‌ها و روش‌هاي نظارت و بازرسي در جهت تقويت و توسعه، بخش امور بين‌الملل سازمان از خردادماه سال 1376 فعاليت خود را آغاز نموده است.

      

برخي از رئوس وظايف امور بين الملل

شناخت سازمان‌هاي مشابه سازمان بازرسي جمهوري اسلامي ايران (آمبودزمان‌ها) و اطلاع از مباني و عملكرد آنها به منظور:

1.     روش‌شناسي بازرسي و كشف آخرين متدهاي بازرسي.

2.     استفاده از دستاوردهاي آنها در جهت ارتقاء و توسعه

3.     تطبيق و مقايسه بين قوانين و آيين نامه هاي بازرسي خارج و داخل در جهت شناخت نقاط ضعف و قوت.

4.     معرفي دستگاههاي نظامي جهان در داخل.

5.     ترجمه مقالات علمي و تخصصي و فني در حوزه بازرسي در جهت ارتقاء سطح علمي كارشناسان.

6.     اطلاع از شيوه هاي آموزشي در جهت ارتقاء سطح آموزشي مديران و كارشناسان.

7.     تبادل تجربيات در حوزه بازرسي از طريق تبادل هيئت ها.

8.     شركت در كنفرانسهاي منطقه اي به ويژه كنفرانسهايي كه از سوي انجمن آمبود زمان آسيايي برگزار مي شود به منظور تبادل افكار و رايزني در حوزه بازرسي و ارائه مقالات و ايراد سخراني.

9.     آشنايي با شيوه هاي نظارت بر دستگا ههاي اجرايي و كيفيت رسيدگي به شكايات مردم.

10. آشنايي با نقش تشكلهاي مردمي در نظارت.

       

مفهوم آمبودزمان

آمبودزمان به مفهوم «طرف رسيدگي‌كننده به شكايت » يا « نماينده شاكي » يا چيزي شبيه « معتمد »، از ريشه اسكانديناوي است كه به تدريج به صورت «داور بي‌طرف در اعمال دولت» درآمده و به كشورهاي ديگر، راه يافته است. يك بخش از كلمه آمبودزمان، يعني پسوند مان (man) مستقيماً از زبان سوئدي گرفته شده است. (كلمه آمبودزمان در زبان قديمي اهالي شمال اروپا به صورتumbudhsmad (آمبودزماد) مرسوم بوده است. و هيچ ارتباطي باكلمه (مرد)(آمبودزماد) مرسوم بوده است. و هيچ ارتباطي باكلمه () (manمرد در زبان انگليسي) ندارد.

      

تعريف آمبودزمان

تعريف جديد آمبودزمان توسط كميته آمبودزمان در كانون وكلاي بين المللي (IBA)  (International Bar Association) صورت گرفته ولي مورد توافق جهاني نيست. بلكه مي تواند نقطه شروع  تعريف آمبودزمان باشد.

   نهادي كه بر پايه قانون اساسي يا به موجب قانون مصوب مجلس تشكيل شده و در راس آن يك مقام عاليرتبه دولتي مستقل قرار دارد و در مقابل قوه مقننه يا پارلمان پاسخگو است و شكايات مردم از سازمانهاي دولتي، مقامات و كارمندان را دريافت مي كند. يا به ابتكار خود عمل مي نمايد و داراي اختيار انجام تحقيقات، توصيه اقدام اصلاحي و گزارش موضوعات است.

 و به تعبير روشنتر مي توان گفت آمبودزمان به معني نظارت و كنترل قانوني و دولتي بر عملكرد دستگاههاي اجرايي و اداري كشور و حمايت از حقوق افراد در مقابل سوء جريانهاي اداري با هدف ايجاد عدالت در دستگاههاي مزبور است.

گرچه اصطلاح آمبودزمان از اسكانديناوي ريشه گرفته، ولي الگوهاي مشابهي در فرهنگهاي ديگر، از آن يافت مي شود. مثل «يوآن» (yuan) در چين، لوكايوكتا (lukayukta) در هند و روفاقي محتسب در پاكستان، «مدافع حقوق مردم» در كشورهاي آمريكاي لاتين، «المحقق في الشكاوي» يا «الذائد عن الشعب» در برخي كشورهاي عربي.

در نتيجه در حال حاضر بيشتر از 150 آمبودزمان در بيشتر از 80 منطقه از جهان وجود دارد كه البته در نحوه برخورد و از نظر اهميت، با يكديگر متفاوت هستند. برخي به مساله حمايت از حقوق بشر تاكيد دارند و برخي ديگر به مبارزه با فساد اهميت مي دهند و برخي هم به سوء مديريت مي پردازند.

از اين رو مي‌توان گفت مفهوم آمبودزمان در شرايط فرهنگي و قوانين اساسي متفاوت، رشد كرده است.

     

مباني قانوني تأسيس آمبودزمان    

نهاد آمبودزمان حسب قانون صادره از سوي قوه قضائيه يا براساس اصول قانون اساسي كشورها به وجود آمده است. يعني اينكه قانون اساسي حدود اختيارات و قلمرو صلاحيت آن را تعيين مي كند و بر اين اساس به آن اهميت و استحكام قانوني مي بخشد.

اين نهاد در بعضي از كشورها زيرنظر قوه مجريه و در برخي ديگر زير نظر مجلس و قوه مقننه است و تنها در جمهوري اسلامي ايران است كه سازمان بازرسي كل كشور يكي از سازمانهاي وابسته به قوه قضائيه است و تحت نظر آن عمل مي كند.

در حال حاضر و با توجه به آمبودزمان جهاني  (IOI) (International Ombudsman Institute) كه در كانادا مستقر است، در ديگر قاره هاي جهان نيز آمبودزمانهاي منطقه اي ايجاد شده اند كه عبارتند از:

 

آمبودزمان منطقه آفريقا

آمبودزمان منطقه آسيا

آمبودزمان منطقه استراليا و اقيانوسيه

آمبودزمان منطقه آمريكاي لاتين و كارائيب

آمبودزمان منطقه آمريكاي شمالي

آمبودزمان منطقه اروپا

 

اين آمبودزمانها به صورت دوره‌اي با هم ملاقاتهايي دارند و كنفرانسهايي برگزار مي كنند و اكثر آنها عضو موسسه آمبودزمان جهاني هستند.

 

    

انجمن آمبودزمان آسيايي

آسيا داراي هفت فقره آمبودزمان عمومي و تخصصي و دوازده آمبودزمان منطقه اي است.

آمبودزمانهاي آسيا به هدف اشاعه مفهوم نظارت و بازرسي در آسيا و تبادل اطلاعات و داده هاي پژوهشي و تقارب افكار و تشريك مساعي در گسترش اهداف مشترك، در جلسه هيئت رئيسه (ioi) آمبودزمان جهاني در سال 1995 در لاهه و همزمان با اجلاس آمبودزمان جهاني با حضور 75 كشور تشكيل انجمني تحت عنوان « انجمن آمبودزمان آسيايي » را به تصويب رساندند.

اين انجمن از بدو تشكيل تاكنون سالانه يكبار اقدام به برگزاري كنفرانس نموده است.

کنفرانس‌هاي ياد شده به شرح زير است:

1.     اولين آمبودزمان آسيايي سال 1996 (1375)  ـ  پاكستان

2.     دومين آمبودزمان آسيايي سال 1997 (1376)  ـ  كره جنوبي

3.     سومين آمبودزمان آسيايي سال 1998 (1377)  ـ  ماكائو

4.     چهارمين آمبودزمان آسيايي سال 1999 (1378)  ـ  جمهوري اسلامي ايران

5.     پنجمين آمبودزمان آسيايي سال 2000 (1379)  ـ  فيليپين

6.     ششمين آمبودزمان آسيايي سال 2001 (1380)  ـ  ژاپن

7.     هفتمين آمبودزمان آسيايي سال 2002 (1381)  ـ  چين

      

 قابل ذكر است كه جمهوري اسلامي ايران كه يكي از بانيان تشكيل انجمن آسيايي و از تهيه كنندگان اساسنامه آن بود به اتفاق كشورهاي چين، كره، پاكستان، سريلانكا و هنگ كنگ به عنوان موسس و عضو هيئت مديره انتخاب شد. رياست انجمن مذكور به عهده پاكستان است و در دومين اجلاس آمبودزمان كه در ماكائو برگزار شد جمهوري اسلامي ايران به عنوان نايب رئيس انجمن انتخاب گرديد. و در چهارمين اجلاس نيز ميزباني كنفرانس را به عهده گرفت.